لرستان

خرم آباد مرکز استان لرستان

شهر خرم آباد مرکز شهرستان خرم آباد و نیز مرکز استان لرستان است. جمعیت این شهر در سال ۱۳۸۶ بالغ بر ۳۴۸۴۱۶ نفر برآورد شده است که بیست و دومین شهر پر جمعیت ایران به حساب می آید [۱]. شهر در ارتفاع ۱۳۰۰ متری دریا و در میان دره‌های زاگرس قرار گرفته است. فاصله خرم آباد تا بروجرد ۱۱۰ کیلومتر، تا تهران ۴۹۰ کیلومتر و تا اهواز ۵۰۰ کیلومتر است. خرم آباد بر سر شاهراه تهران-خوزستان قرار گرفته و دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است.

تاریخ

نام این شهر از قرن ششم به بعد در کتابها آمده است، اما خرم آباد فعلی محل شهرهای باستانی دیگری بوده است. غارهای خرم آباد از نخستین سکونت گاه‌های انسان است که دست کم از ۴۰ هزار سال پیش مردمانی در ان زندگی می‌‌کرده‌اند. در دوران ساسانیان شهری با نام «شاپور خواست» در محل خرم آباد قرار داشته که آثار آن از بین رفته است.

آثار تاریخی

قلعه فلک الافلاک معروف‌ترین اثر تاریخی موجود در این شهر است که به «دوازده برجی» شهرت دارد و در سده هفتم هجری در دوره اتابکان لر بر خرابه‌های دژی ساخته شده، که برخی آن را از آثار دوره ساسانی می‌‌دانند. این قلعه در عهد فتحعلیشاه قاجار مرمت گردیده و برج مرتفعی بدان افزوده شده و از آن پس فلک الافلاک خوانده شده است.

کتیبه‌ای به نام سنگ نبشته، گرداب سنگی و منار، دیگر آثار تاریخی موجود در شهر خرم آباد می‌‌باشند.

در حومه این شهر چند آبشار وجود دارد که از جمله آنها می‌‌توان به آبشار تاف (در زبان محلی تاف به معنای آبشار نیز به کار می‌‌رود) و آبشار نوژیان اشاره کرد. وجود سفره‌های آب زیرزمینی و بطور کلی منابع آب فراوان و همچنین وفور منابع و معادن، این شهر را در زمره شهرهای غنی از لحاظ منابع طبیعی قرار داده است. علاوه بر آن آب و هوای مناسب خرم آباد از این شهر مکان مناسبی برای کشاورزی و دامپروری ساخته است.

استان لرستان در یک نگاه

لرستان، استانی است در غرب ایران. این استان ۱۷۵۸۶۲۸ کیلومتر مربع مساحت دارد و جمعیت آن در سال ۱۳۸۶ بالغ بر ۱۸۲۸۳۳۴ نفر گزارش شده است . لرستان سرزمینی کوهستانی است و غیر از چند دشت محدود، سر تا سر آن را کوههای زاگرس پوشانده است. این منطقه، یکی از سکونتگاههای قدیمی بشر است و مفرغ لرستان از شهرت باستان شناسی زیادی برخوردار است.

تاریخ
آثار به جای مانده در غارها و دره های لرستان، سکونت بشر را از دست کم از هزاره چهارم قبل از میلاد در این ناحیه نشان می دهد. کاسی‌ها ساکنان بومی لرستان پیش از رسیدن مادها و آمیختن با آنها بودند.

 ثار باستانی و پیش از تاریخ، سابقه زندگی قبایل را در بخش غربی استان، بیش از شرق آن نشان می دهد. اما سابقه شهرنشینی در شرق استان بیش از ناحیه غربی آن است. در دوره های هخامنشی تا ساسانیان، لرستان بخشی از سرزمین بزرگ پارس بود. پس از اسلام و از زمان خلفای عباسی، بخش های مرکزی و غربی لرستان بصورت حکومتی خود مختار تا چندین قرن اداره می شد که حاکمان این دوره با نام اتابکان لرستان شناخته می شدند. امویان بروجرد را مورد توجه قرار دادند و در زمان حاکمیت ابی دلف بر غرب ایران (۱۵۰-۲۲۶)، مسجد جامع این شهر را بنا نهادند. در دوره سلجوقیان نیز بیشتر شرق لرستان مشتمل بر بروجرد و جاپلق مورد توجه بود و سایر نواحی لرستان بصورت خود مختار باقی ماند. در قرن پنجم قمری نبردهایی بین دیلمیان و سلجوقیان در منطقه بروجرد به وقوع پیوسته و علا الدوله دیلمی سپاهیان خود را در این ناحیه سازماندهی کرده است .

سپاهیان مغول و نیز تیمور بارها لرستان را مورد تاخت و تاز قرار دادند و شهرهای آن را غارت و ویران نمودند. بنا بر آنچه در که در وبگاه "فرهنگ نیاکان ما" آمده، کتاب "حبيب‌السير" در شرح اقدامات تیمور در ۷۸۸ قمری می نویسد: «با لشکر به جانب لر کوچک در حرکت آمد، وروجرد را از جهات و اموال مجرد کردند و خرم‌آباد را غمکده گردانيدند» .

از دوره صفویان، بروجرد، لرستان و جاپلق، عمدتا بصورت ایالت های مستقل در نظر گرفته می شدند. زندیان از طوایف لر بودند که نبردهایی در منطقه از آنان به ثبت رسیده است. در دوره قاجار، ولایت لرستان و ولایت بروجرد، گاه بصورت مستقل و گاه یکسان در نظر گرفته می شدند و در اواخر قاجار، لرستان و خوزستان یک ایالت محسوب می شدند. از این دوره برخی ایلات لرستان از تابعیت حکومت مرکزی سر باز زدند و حکومتهای خودمختار پراکنده ای را بنا نهادند. سرانجام، رضاخان با گسیل نیرو و کشتار فراوان به ناامنی های لرستان خاتمه داد. در دوره پهلوی، ابتدا لرستان به فرمانداری کل (با دو شهرستان خرم آباد و بروجرد) تبدیل شد و اندکی بعد الیگودرز نیز به شهرستانی مستقل تبدیل شد. آیت الله بروجردی پس از بازگشت از نجف، در زادگاهش بروجرد مستقر شد و طرفداران زیادی در بین اهالی لرستان پیدا کرد. در زمان انقلاب اسلامی، تظاهرات مختلفی در شهرهای استان بویژه خرم آباد برگزار شد. در جنگ ایران و عراق، لرستان به علت نزدیکی به مرزهای غربی و جنوبی، اهمیت استراتژیک پیدا کرد و بارها مورد بمباران قرار گرفت.

شهرها و شهرستانها
استان لرستان ۹ شهرستان، ۲۵ بخش و ۸۱ دهستان دارد. شهرستانهای این استان عبارتند از:

مرکز : خرم‌آباد

شهرستان‌ها : ازنا ـ الیگودرز ـ بروجرد ـ پل‌دختر ـ خرم‌آباد ـ دورود ـ دلفان ـ سلسله ـ کوهدشت

شهرها : ازنا ـ اشترینان ـ الشتر ـ الیگودرز ـ بروجرد ـ پل‌دختر ـ چالانچولان ـ چغلوندی ـ چقابل ـ خرم‌آباد ـ درب گنبد ـ دورود ـ زاغه ـ سپیددشت ـ سراب‌دوره ـ فیروزآباد ـ کونانی ـ کوهدشت ـ گراب ـ محمودوند ـ معمولان ـ مومن‌آباد ـ نورآباد
 
نقاط دیدنی : آبشار شوي دزفول ـ آبشار نوژیان ـ آبشارهای سرکانه ـ امام‌زاده دوخواهران ـ پل کشکان ـ تالاب زردابه ـ دریاچه گهر ـ دژ شینه ـ غار کلماکره ـ فلک‌الافلاک ـ کاخ ساسانی رحمان‌آباد ـ کاروانسرای گوشه شهنشاه ـ مسجد سلطانی بروجرد

جغرافیای لرستان
بلندی‌ها لرستان سرزمینی کوهستانی است و به غیر از سیلاخور، دشت کوهدشت و چندین دشت کوچک دیگر، بیشتر مناطق استان را کوههای فشرده و دره های تنگ از سلسله کوههای زاگرس فرا گرفته اند. بلندترین قله ها بصورت نواری در گوشه شمال شرق تا شرق استان قرار دارند و به ترتیب موقعیت شامل کوه گرین، میش پرور، اشترانکوه و قالی‌کوه می شوند. برخی بلندی های مهم لرستان عبارتند از:

کوه‌های استان لرستان

آبشارها

شهرستان الیگودرز
آب سفید
شهرستان پلدختر
افرینه
شهرستان خرم آباد
آبشار تاف
آبشار گریت
نوژیان
آبشار وارک
شهرستان دلفان
غسلگه
شهرستان دورود
آبشار بیشه
آبشار چکان
آبشار دره اسپر

رودخانه ها

سیمره (سرچشمه: سراب گاماسیاب، خاتمه: کرخه)
کشکان (سرچشمه: ؟ ، خاتمه: كرخه)
سزار (سرچشمه:اشترانکوه و کوه گرین، خاتمه: دز)
کهمان (سرچشمه: کوه گرین، خاتمه: كرخه)
زال (سرچشمه: ؟، خاتمه: کرخه)

چشمه‌ها و سرابها

شهرستان ازنا
چشمه قل قل
شهرستان الیگودرز
سراب غار تمندر
سراب گردکانک
سراب ماهی چال
سراب فرسیان
سراب گایکان
سراب سردره
سراب رود آب
شهرستان بروجرد
سراب جانیزه
سراب زِرشکه
سراب سفید
سراب زارِم
سراب کرتول
چشمه وِِنایی
چشمه دره خونی
چشمه هفت تپه
چشمه اِسِل
شهرستان خرم آباد
سراب کیو
چشمه‌های آب ارم
گرداب دارایی
آب اراز
چشمه شَوا
سراب یاس
سراب تیزخانی
سراب تلخ
سراب نیلوفر
سراب چنگایی
سراب چگنی
شهرستان دلفان
غسلگه
شهرستان دورود
آبشار بیشه
آبشار چکان
آبشار دره اسپر
شهرستان سلسله
سراب کهمان
سراب هنام
چشمه کیان
شهرستان کوهدشت
آب‌گرم گرخوشاب

دریاچه ها و آبگیرها

شهرستان بروجرد
تالاب بیشه دالان
دریاچه تپه چغا
دریاچه بوستان فدک
شهرستان پلدختر
تالابهای معمولان
شهرستان خرم آباد
دریاچه سراب کیو
شهرستان دورود
دریاچه گهر

آثار باستانی و تاریخی
لرستان جایگاه آثار باستانی و تاریخی فراوانی است که می توان آنها را به سه دوره پیش از تاریخ، دوره ایران باستان و دوره اسلامی تقسیم کرد. یافته های پیش از تاریخ لرستان، بیشتر شامل کنده کاریهای غارها و اشیای مفرغی هستند. از دوره های هخامنشیان و ساسانیان، پلها و قلعه های مخروبه زیادی به جا مانده است. مسجد ها و امامزاده ها نیز از مهمترین آثار به جای مانده از دوره های پس از اسلام در این منطقه هستند. برخی آثار باستانی و تاریخی لرستان به ترتیب شهرستان عبارتند از:
شهرستان ازنا
امامزاده قاسم (ازنا)
شهرستان الیگودرز
شهرستان بروجرد
امامزاده جعفر
امامزاده قاسم
پل قلعه حاتم
زواریجان
مسجد جامع بروجرد
مسجد سلطانی بروجرد
شهرستان پلدختر
آسیاب گبری
پل دختر
پل کلهرت
پل گاومیشان
غار کلماکره
شهرستان خرم آباد
پل شاپوری (پیل اشکسه)
پل کشکان
سنگ نوشته خرم آباد
قلعه فلک الافلاک
گرداب سنگی
مناره آجری
شهرستان دلفان
شهرستان دورود
پل چالانچولان
شهرستان سلسله
قلعه مظفری
شهرستان کوهدشت
غار هومیان
قلعه زاغه
پل کُر و دِت
قلعه کوهزاد

گردشگاهها و دیدنی های طبیعی

شهرستان ازنا
دشت جابلق
شهرستان الیگودرز
قالی کوه
شهرستان بروجرد
بوستان فدک
تپه چغا
تاک درخت
دشت سیلاخور
کوچه باغی
گلدشت
ونایی
شهرستان پلدختر
رود کشکان
تالاب های پلدختر
شهرستان خرم آباد
آبشار تاف
آبشار نوژیان
کیو
مخمل کوه
شهرستان دلفان
دامنه های کوه گرین
شهرستان دورود
اشترانکوه
دریاچه گهر
شهرستان سلسله
شهرستان کوهدشت

مشاهیر لرستان

آیت الله حسین بروجردی
آیت الله روح الله کمالوند
سید جعفر شهیدی
عبدالحسین زرین کوب
مهرداد اوستا
علی رضا کرمی شاعر سپیده در باغ های اردی بهشت وبه نام دریا
اسفندیار غضنفری تذکره گلزار ادب لرستان
علی اکبر شکارچی
ناصر غلامرضایی کارگردان خون بس، نامزدی و رومشکان
میرنوروز لرستانی شاعر عصر صفوی
سکندر امان الهی بهاروند، نویسنده و پژوهشگر
علی میر دریکوند، نویسنده
شهیدان سیدنورالدین رحیمی و سیدفخرالدین رحیمی
لوریس چکنواریان

زبان و گویش در لرستان
لری خرم آبادی
بختیاری
گویش بروجردی
لکی
گاپله‌ای
فارسی محلی لرستان
گویش سیلاخوری

ایلات و طوایف لرستان
بیرانوند ـ حسنوند ـ بهاروند ـ پاپی ـ دلفان